O analiza a ideii ca armanii sunt un popor distinct in Balcani – Alexandru Gica
Tu protlu textu easti niheama isturie ti cumu s-agiumsi la aesta caftari istorica.
Idheea ca Armanjlji suntu unu populu ahoryea easti vahi veaclj ama nu avemu nitsi unu documentu tsi sa scota tu migdani lucurlu aestoa.
Tu chirolu anda ahurhi s-urdina tu Evropa idheea natsionala, Armanjlji nu amintara unu proiectu natsionalu a loru.
„Protopiria” alu Cavalioti ditu 1770 easti una carti amintata ditu furnjii practitsi. Ti Gramatica alu Boiagi(1813) shi „Nea Pedagogia” alu Ucuta (1797) putem s-dzatsem mashi ca eali dishclidea una cali ti crishtearea a limbaljei armaneasca (di sumu aumbra a limbaljei greaca) fara s-putem s-apandasimu tsi minduia aeshtsa doi Armanj ti ligaturilji anamisa di Armanj shi Romanj.
Tsi putem s-dzatsem ca prova ti atsea ca Armanjlji s-duchea populu ahoryea easti endogamia, ncurunarea mashi tu dunjeaua armaneasca.
Tu chirolu veclju Armanjlji tritsea ti Grets (multsa Armanj ditu Gratsie s-luyursescu ti „elini”; „elinu” nu easti idyiul lucru cu „grecu”. Aesta easti una moabeti ahoryea. Mini va s-ufilisescu aoa zborlu „grecu”.)
Tu eta 19 niscantsa Armanji ahurhira s-andrupasca idheea ca suntu Romanj.
Roja (arman di Bitola) fu protlu (1808,1809). Ca apandisi la cartsali alu Roja, Constantin Koumas (armanu di Larisa), tu una carti tipusita Viena la 1832, u thimiliusi theoria ca Armanjlji suntu Grets.
Mashi unu documentu ditu 1853, scosu tu padi di M.D. Peyfuss, poati s-andrupasca idheea ca Armanjlji s-luyursea popul ahoryea. Un ofitser grecu (armanu vahi), Tsamis Karatassos,, zbura cu ambasadorlu avstriac, baronlu Eder, shi-lj cafta agiutor ti una ximutari tu Machidunie.
Karatassos dzatsea ca oaminjlji tsi baneadza tu atsea naie nu suntu grets.
Mashi dupa deftirlu polim mondialu avemu documenti iu Armanjlji suntu luyursits popul ahoryea.
Tashcu Ionescu, arman di Gopesh tsi bana Sofie, pitricu tu 1945 un memoriu a atsiloru tsi amintara polimlu, iu s-cafta andrepturi ti Armanj luyursits ca altutsiva di Romanj. Romania eara cutuyursita ti purtaticlu a ljei ditu 1913.
Constantin Papanace, natsionalistu romanu (arman di Veria), pitricu ma multi memorii la ONU (1951,1952) shi FUEV (1954) iu cafta shi elu andrepturi ti Armanj. Papanace easti una urnechi interesanta. Ditu furnji practitsi elu tricu di la minduiarea ca Armanjlji suntu Romanj la atsea ca Armanjlji suntu popul ahoryea. Featsi aesta ti furnjia ca Romania coimunista nu mata avea nitsi unu sinferu ti cauza armaneasca shi duchea ca Armanjlji pot s-aminta andrepturi ma lishoru tu noaua Evropa tsi avea tu naeti s-tinjseasca dyeafuraua (diversitatea).
Una alaxeari alanci tu 1975 candu Helsinki fu simnatu un actu CSCE (adza
OSCE) pritu cari eara pricunuscuti sinurilji ditu 1945 shi iu atselj tsi simnara actul ashi loara borgea ta s-tinjseasca andrepturilji a omlui.
Tu 1978, tu un articol angrapsit tu revista „Noi Tracii” cu numa „Armanjlji, una minoritati agarshita cari-shi cafta andrepturilji”, Vasile Barba (amintat 1918 tu Gratsie, vinitu tu 1926 tu Romanie, emigratu tu 1983 tu Ghirmanie) cafta ma multi andrepturi ti Armanj:
1)pricunushtearea a Armanjlor ca minoritati tu vasiliili iu baneadza
2) andrupari financiara ti cultura armaneasca di la craturilji iu baneadza elj
3-4-5) sahats di limba materna tu sculie, lituryia pi armaneashti tu basearica, fimiridz shi revisti armaneshtsa
6) andreptulu ti Armanj sa-shi adara sutsatili a loru.
Tu 1979 Barba fu la ONU iu baga problema a Armanjloru.
Tu 1981, AFA (adrata tu 1980), pritu prezidentul a ljei Iancu Perifan, pitricu unu memoriu Madrid la Conferintsa CSCE ti problema a Armanjloru. ( aici – G Beza- Aromanii in sec 20, pg.132)
Tu anexa eara pitricutu articollu alu Barba ditu 1978. Dupa tsi fudzi Ghirmanie, Barba featsi sutsata ULCA tsi avu una ofensiva diplomatica importanta. La protlu Congres di Mannheim ditu 1985, tu Rezolutsie eara caftati andrepturilji dzasi ma ninti, ma psanu caftarea cu minoritatea.
Punctul aestoa fu alaxitu cu atselu ca Armanjlji s-hiba pricunuscuts ca „popul ahoryea cu limba neo-latina”. Lucrul aestoa fu faptu ta s-nu s-intra tu polimuri polititsi shi ta s-hiba ma mari hairea ti andrepturilji culturali. Tuti cilastaserilji ULCA s-bitisira cu amintaticlu ditu 1997, Dimandarea 1333, tsi recomanda a vasiliiloru ditu Balcan tinjsearea ndrepturiloru dzasi ma ninti, ma psan caftarea cu minoritatea.
La Protlu Congres Macedo-Roman di New-York (1986) s-cafta pricunushtearea a Armanjloru ca „grup ethnicu ahoryea”. La Congreslu ditu Alunaru 2005, Congreslu Macedo-Roman cafta tu Rezolutsie pricunushtearea a Armanjlor ca minoritati tu vasiliili ditu Balcan. Ahurhindalui cu 1997 ahurhi s-hiba ufilisita argumentatsia ca Romania nu easti tu Balcan; tsi va s-dzaca, Dimandarea 1333 nu zburashti sh-ti Romania.
Tu meslu Shcurtu 1988, sutsata „Pitu Guli” (prezidentu Athanasi Yeoryitsa) ditu Skopje pitricu una caftari ti andrepturi ti Armanj la Conferintsa balcanica a minishtsraloru ti lucri xeani arbinesu,vuryaru,grec,roman shi iugoslav. S-cafta idyili andrepturi ca atseali ditu articollu alu Barba ditu 1978.
Tu 1991, Armanjlji ditu Republica Macedonia (FYROM) fura pricunuscuts ca mileti ahoryea. Ditu atsea oara Armanjlji ditu Macedonia bagari mari presie pi sotslji a loru ditu Romania ta s-aminta idyili andrepturi tsi li au elj tu vasilia a loru. Ma multu, tu Brumaru 2002, candu prezidentul roman Iliescu featsi una cali Skopje, Armanjlji di aclo alj caftara alu Iliescu sa-lj pricunoasca Armanjlji ca mileti ahoryea tu Romanie.
Tu aestu chiro tu Romanie, ahurhindalui cu 1996, alanci revista „Bana Armaneasca”, cumandasita di Dumitru Piceava, tsi alumta constant ti amintarea a alushtui ndreptu.
Tu Apriiru 2003 fu xanaactivata CAR. Doi anj ma amanatu, la presiunea a filialeloru (shi a membriloru di aradha), CAR apufusi ta s-cafta la chivernisea romana pricunushtearea a Armanjloru ca minoritati natsionala.
La andamusea ditu 16-li di Apriiru 2005 ditu 524 di voturi, 523 fura ti aesta actsiune (fu una abtsinere).
Alexandru Gica.
Una di cuvendzăli tsănuti di autoru Custantsa, Avgustu 2005, la Dzălili a Culturăljei
Armănească. Aspuni cumu s-agiumsi la căftarea istorică di minoritati